Hướng dẫn ông bà dùng điện thoại thông minh là việc nhiều con cháu muốn làm mà không biết bắt đầu từ đâu. Tết về mua cho bố cái máy mới, dặn dò một buổi tối, ra Giêng đi làm lại. Được vài hôm, bố gọi: “Cái máy nó cứ hiện chữ gì ấy, bố bấm mãi không gọi được cho con”.
Ông bà sợ bấm hỏng, sợ mất tiền, lại hay quên. Con cháu thì ít thời gian, dạy vội nên càng rối. Thêm nữa, kẻ lừa đảo qua điện thoại hay nhắm vào người lớn tuổi, vì họ dễ tin người xưng là công an, ngân hàng, bệnh viện.
Bài này chia làm ba phần: con cháu cài đặt sẵn những gì cho máy của ông bà, dạy ông bà thế nào cho dễ nhớ, và dặn những gì để không bị lừa. Đọc xong, bạn có thể làm ngay trong một buổi chiều cuối tuần.
Chọn máy cho ông bà: cần gì, không cần gì
Không cần máy đắt tiền. Với người lớn tuổi, ba thứ quan trọng nhất là màn hình to, pin khỏe và loa to. Máy càng nhiều tính năng lạ, ông bà càng dễ bấm nhầm.
- Màn hình từ khoảng 6 inch trở lên để chữ và nút đủ to.
- Pin dùng được cả ngày, vì ông bà hay quên sạc.
- Loa to, rõ, nghe được khi đang ở ngoài sân, ngoài vườn.
- Nếu ông bà đã quen một loại máy (Android hay iPhone), nên giữ loại đó cho đỡ phải học lại.
- Mua kèm ốp lưng chống va đập và miếng dán màn hình, vì máy rơi là chuyện thường.
Nếu con cháu ở xa, nên chọn cùng loại máy với một người trong nhà. Khi ông bà gọi hỏi, người đó nhìn máy mình là chỉ được ngay.
Phần 1: Con cháu cài đặt sẵn
Cho dễ nhìn, dễ nghe
- Vào Cài đặt, tìm mục Màn hình hoặc Trợ năng, tăng cỡ chữ và phóng to biểu tượng.
- Tăng âm lượng chuông và loa thoại lên mức cao, bật rung.
- Tăng thời gian tự khóa màn hình lên vài phút để máy không tắt giữa chừng khi ông bà đang đọc.
- Chọn nhạc chuông to, quen tai, dễ nhận ra.
Màn hình chính thật gọn
Chỉ để vài thứ ông bà thật sự dùng: Gọi điện, Zalo, Máy ảnh, Ảnh. Gỡ hoặc giấu những ứng dụng không cần, nhất là trò chơi và ứng dụng mua sắm. Thêm lối tắt gọi nhanh bằng ảnh con cháu ra màn hình chính: ông bà nhìn mặt là bấm, không cần nhớ tên trong danh bạ.
Danh bạ đặt tên dễ hiểu
Lưu số theo cách ông bà gọi hằng ngày: “Con Hùng”, “Cháu Lan”, “Trạm y tế xã”, “Công an xã”. Đánh dấu yêu thích những số hay gọi. Số khẩn cấp 112, 113, 114, 115 cũng nên lưu sẵn với tên rõ ràng: 113 Công an, 114 Cứu hỏa, 115 Cấp cứu, 112 Tìm kiếm cứu nạn.
Khóa an toàn
- Đặt mã khóa màn hình đơn giản mà ông bà nhớ được, con cháu cũng biết.
- Chặn cài ứng dụng từ nguồn không rõ. Chỉ cài từ kho ứng dụng chính thức của máy (CH Play hoặc App Store).
- Không lưu thẻ ngân hàng trong máy của ông bà nếu không cần. Tắt các khoản thanh toán tự động.
- Nếu ông bà có dùng ứng dụng ngân hàng, đặt hạn mức chuyển tiền mỗi ngày ở mức thấp.
- Bật chế độ chặn hoặc lọc cuộc gọi lạ nếu máy có.
Phần 2: Dạy ông bà thế nào cho dễ nhớ
Người lớn tuổi học chậm hơn, nhưng nhớ lâu nếu được dạy đúng cách. Vài nguyên tắc nhiều gia đình thấy có ích:
- Dạy mỗi lần một việc. Hôm nay nghe máy và gọi lại. Tuần sau gọi video. Tháng sau xem ảnh cháu gửi qua Zalo.
- Để ông bà tự bấm, mình chỉ ngồi cạnh nhìn và nhắc. Mình bấm hộ thì ông bà không nhớ.
- Viết các bước ra giấy, chữ to, đánh số 1, 2, 3, dán cạnh chỗ ông bà hay ngồi.
- Dùng đúng chữ hiện trên màn hình, không dùng từ tiếng Anh như “app”, “update”.
- Nhắc lại nhiều lần, không cáu. Ông bà quên là chuyện bình thường, mình nói lại là được.
- Con cháu ở xa có thể gọi video, quay camera sau vào máy của ông bà để chỉ từng bước.
Ba việc ông bà nên biết đầu tiên
- Nghe máy và tắt máy: vuốt hoặc bấm nút xanh để nghe, nút đỏ để tắt.
- Bấm vào ảnh con cháu để gọi, gọi video.
- Gọi số khẩn cấp khi cần giúp: 115 khi người ốm nặng, 114 khi cháy, 113 khi có trộm cướp, đánh nhau.
Biết ba việc này là điện thoại đã giúp được ông bà rất nhiều. Các việc khác như xem ảnh, nghe nhạc, đọc tin để sau.
Năm điều phải nhớ để không bị lừa qua điện thoại
Bộ Công an nhiều lần cảnh báo các thủ đoạn gọi điện giả danh công an, ngân hàng, nhân viên nhà mạng để lừa người dân, đặc biệt là người lớn tuổi. Kẻ gian có khi biết cả họ tên, địa chỉ, số căn cước của mình nên rất dễ tin. Năm điều dưới đây nên chép ra giấy:
- Không đọc mã số gửi về tin nhắn (mã OTP) cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.
- Ai gọi xưng công an, tòa án, ngân hàng, bệnh viện mà đòi chuyển tiền: cúp máy, gọi con cháu.
- Không bấm vào đường link lạ trong tin nhắn, kể cả tin nhắn có tên ngân hàng.
- Không cài ứng dụng theo lời người lạ hướng dẫn qua điện thoại. Theo cảnh báo của Bộ Công an, công an chỉ hỗ trợ người dân trực tiếp, không gọi điện hướng dẫn cài ứng dụng qua đường link.
- Trúng thưởng, quà tặng bất ngờ mà đòi nộp phí trước: chắc chắn là lừa.
Dán năm điều này cạnh điện thoại bàn hoặc đầu giường. Dặn ông bà một câu dễ nhớ: “Ai nhắc đến tiền qua điện thoại, cúp máy rồi gọi con”.
Gặp cuộc gọi, tin nhắn lừa thì báo ở đâu?
Cuộc gọi rác, tin nhắn rác, cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo có thể phản ánh qua đầu số 156 (gọi hoặc nhắn tin). Con cháu nên làm việc này giúp ông bà. Nếu đã lỡ chuyển tiền hoặc đọc mã OTP, gọi ngay tổng đài ngân hàng để khóa tài khoản, rồi báo công an xã.
Gọi video, nhắn Zalo: dạy thế nào cho dễ
Gọi video là thứ ông bà thích nhất, vì được nhìn mặt con cháu. Trên Zalo, cách dễ nhất là mở cuộc trò chuyện với người cần gọi, bấm biểu tượng máy quay ở góc trên. Con cháu nên ghim cuộc trò chuyện của gia đình lên đầu danh sách để ông bà không phải tìm.
Với nhắn tin, ông bà có thể dùng tin nhắn thoại: bấm giữ nút micro, nói, thả tay ra là gửi. Đỡ phải gõ chữ. Dặn thêm: chỉ nhắn trong nhóm gia đình và với người quen, ai lạ kết bạn thì không đồng ý.
Một lưu ý nhỏ: Zalo, Facebook của ông bà cũng có thể bị kẻ gian chiếm rồi nhắn vay tiền người thân. Con cháu nên bật xác thực hai lớp cho tài khoản của ông bà ngay khi cài đặt.
Khi máy có chuyện: dặn ông bà làm gì
- Máy đơ, không bấm được: giữ nút nguồn vài giây để tắt rồi bật lại. Phần lớn lỗi sẽ hết.
- Máy hiện thông báo lạ đòi cập nhật, đòi quyền truy cập: không bấm gì, chụp màn hình hoặc gọi con cháu.
- Mất máy: gọi ngay con cháu để khóa máy từ xa, khóa tài khoản ngân hàng, báo nhà mạng khóa sim.
- Máy hết pin nhanh: nhắc ông bà cắm sạc mỗi tối trước khi ngủ, để cục sạc cố định một chỗ.
Làm việc này trên Tiện Ích Địa Phương
Ứng dụng Tiện Ích Địa Phương đang được chúng tôi hoàn thiện và sắp ra mắt cho khu vực đầu tiên là Nga Sơn. Ứng dụng được làm với chữ to, nút to, không cần đăng nhập để xem. Khi cài cho ông bà, con cháu có thể chỉ những chỗ này:
- Mục Khẩn cấp & Cứu hộ: gọi nhanh 112, 113, 114, 115. Danh sách được lưu sẵn trong máy nên vẫn mở được khi mất mạng.
- Danh bạ công: số điện thoại, giờ làm việc của trạm y tế, ủy ban xã, công an xã.
- Thông báo địa phương: tin của xã như lịch tiêm, cắt điện, cảnh báo mưa bão.
- Trợ lý AI: hỏi bằng lời thường, ví dụ “nhà tôi mất nước thì gọi ai”.
- Khi liên hệ thợ, quán ăn, người bán trên Chợ quê, tin nhắn trong ứng dụng che số điện thoại và cảnh báo khi có dấu hiệu lừa đảo.
Người dân dùng ứng dụng không mất phí. Tiện Ích Địa Phương không phải ứng dụng của Nhà nước và không thay thế các số khẩn cấp 112, 113, 114, 115. Cần hỏi gì về ứng dụng, bạn gọi hoặc nhắn Zalo 0876 906 906 (7:30 – 21:00 hằng ngày).
Câu hỏi thường gặp
Nên mua điện thoại nào cho ông bà?
Màn hình to, pin khỏe, loa to là quan trọng nhất. Không cần máy đắt tiền. Nếu trong nhà đã có người dùng một loại máy, nên mua cùng loại để tiện chỉ cho ông bà.
Ông bà lỡ đọc mã OTP cho người lạ thì làm sao?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng để khóa tài khoản, đổi mật khẩu, rồi báo công an xã. Càng nhanh càng có cơ hội giữ được tiền. Sau đó kiểm tra lại các ứng dụng lạ trong máy và gỡ đi.
Có nên cài ứng dụng ngân hàng cho ông bà không?
Chỉ nên cài nếu ông bà thật sự cần và đã quen dùng điện thoại. Khi cài, đặt hạn mức chuyển tiền thấp và dặn kỹ không đọc mã cho ai. Nếu ông bà ít khi chuyển tiền, có thể chưa cần cài.
Ông bà hay quên mật khẩu, mã khóa thì làm thế nào?
Chọn mã dễ nhớ với ông bà, ghi vào một cuốn sổ nhỏ cất ở nhà, không ghi lên ốp lưng hay chụp ảnh lưu trong máy. Con cháu cũng nên biết mã để giúp khi cần.
Làm sao biết một cuộc gọi xưng công an là thật hay giả?
Công an không gọi điện bắt chuyển tiền, không hướng dẫn cài ứng dụng qua đường link. Gặp cuộc gọi như vậy, cúp máy, gọi lại số trực ban của công an xã (lấy từ danh bạ công) để hỏi.
Chiếc điện thoại có thể là cầu nối giữa ông bà ở quê và con cháu phương xa, nếu được cài đặt và dạy đúng cách. Một buổi chiều ngồi cạnh bố mẹ, chậm rãi chỉ từng nút, có khi đáng giá hơn món quà đắt tiền. Chia sẻ bài này cho những người con đang muốn dạy bố mẹ dùng điện thoại.
Nguồn tham khảo:
- Bộ Công an, cảnh báo thủ đoạn giả danh công an hướng dẫn cài đặt VNeID (Báo Luật sư Việt Nam đăng lại): https://lsvn.vn/canh-bao-thu-doan-gia-danh-cong-an-huong-dan-cai-dat-vneid-de-chiem-doat-tai-san-1708000755.html
- Bộ Thông tin và Truyền thông, tổng đài 156 tiếp nhận phản ánh cuộc gọi rác, lừa đảo (Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ): https://thitruongtaichinhtiente.vn/trien-khai-tong-dai-156-tiep-nhan-phan-anh-tin-nhan-rac-cuoc-goi-rac-cuoc-goi-co-dau-hieu-lua-dao-42937.html
- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: https://sbv.gov.vn
