Lừa đảo qua điện thoại không còn là chuyện ở đâu xa. Một cuộc gọi tự xưng công an báo bạn dính vào vụ án. Một tin nhắn báo tài khoản ngân hàng sắp bị khóa. Một giọng hốt hoảng báo con bạn đang cấp cứu, cần chuyển tiền mổ ngay. Kẻ gian nắm được tên, tuổi, địa chỉ của bạn, nói chuyện rất tự tin, và luôn hối thúc.
Người hay bị nhắm tới là người lớn tuổi, người ít dùng điện thoại, phụ huynh có con đi học, người đang tìm việc. Nhưng thật ra ai cũng có thể bị lừa nếu đúng lúc đang mệt, đang lo, đang vội.
Bài này kể các kịch bản lừa hay gặp mà cơ quan chức năng đã cảnh báo, những dấu hiệu nhận ra sớm, việc cần làm ngay trong giờ đầu nếu lỡ chuyển tiền, và báo ở đâu cho đúng. Bạn nên đọc cùng bố mẹ, ông bà ở quê.
Các kịch bản lừa đảo qua điện thoại hay gặp
Bộ Công an từng tổng hợp 24 hình thức lừa đảo trên không gian mạng ở Việt Nam. Dưới đây là những kiểu hay gặp nhất với bà con ở quê.
Giả công an, viện kiểm sát, tòa án
Kẻ gian gọi báo bạn liên quan tới một vụ án, một khoản nợ, hoặc thông tin căn cước bị lộ. Chúng dọa sẽ bắt, sẽ khởi tố, rồi yêu cầu chuyển tiền vào một tài khoản để “xác minh”, “phong tỏa”, hoặc bảo bạn cài một ứng dụng qua đường link. Có kẻ còn gọi video, mặc sắc phục, ngồi trước phông giống trụ sở.
Gần đây, Bộ Công an cảnh báo thủ đoạn giả cán bộ xã, cảnh sát khu vực gọi báo về việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, rồi hướng dẫn cài ứng dụng VNeID giả hoặc ứng dụng dịch vụ công giả. Cài vào là máy bị cài mã độc, kẻ gian chiếm quyền điều khiển điện thoại và rút tiền trong tài khoản.
Cần nhớ: công an không làm việc qua điện thoại để yêu cầu chuyển tiền. Ứng dụng VNeID chỉ tải từ App Store hoặc Google Play, không tải qua đường link ai gửi. Cổng thông tin của Bộ Công an chỉ có hai tên miền là bocongan.gov.vn và mps.gov.vn.
Giả nhân viên ngân hàng
Tin nhắn hoặc cuộc gọi báo tài khoản bị khóa, thẻ sắp hết hạn, được nâng hạn mức, được vay ưu đãi. Kèm theo là một đường link trông giống trang ngân hàng. Bạn nhập tên đăng nhập, mật khẩu, mã OTP vào đó là mất tiền. Ngân hàng không bao giờ hỏi mật khẩu hay mã OTP của bạn.
Giả nhân viên điện lực
Kẻ gian gọi báo nhà bạn nợ tiền điện, sắp bị cắt điện, phải thanh toán ngay. Có kẻ lại báo được hoàn tiền điện, bảo kết bạn Zalo rồi cài một ứng dụng “thanh toán tự động”. Làm theo hướng dẫn, nạn nhân bị dẫn tới trang liên kết tài khoản ngân hàng, xác thực khuôn mặt, và bị chiếm sạch tiền. Ngành điện đã nhiều lần cảnh báo: điện lực không thu tiền điện qua Zalo hay tin nhắn. Thấy nghi, bạn gọi tổng đài chăm sóc khách hàng in trên hóa đơn tiền điện để hỏi.
Báo trúng thưởng
Bạn “trúng” xe máy, điện thoại, tiền mặt, nhưng phải nộp trước phí vận chuyển, thuế, phí hồ sơ. Đã trúng thưởng thật thì không ai bắt nộp tiền trước qua chuyển khoản.
Việc nhẹ lương cao, cộng tác viên online
Tin tuyển người làm tại nhà, chỉ cần bấm thích, xem video, đặt đơn hộ là có tiền. Mấy lần đầu được trả tiền thật để tạo lòng tin. Sau đó chúng bảo phải nạp tiền để làm “nhiệm vụ” lớn hơn, nạp càng nhiều càng không rút ra được.
Gửi đường link lạ, bảo cài ứng dụng
Nhiều kịch bản ở trên cùng kết thúc ở một chỗ: bảo bạn bấm link hoặc cài ứng dụng ngoài kho chính thức. Có ứng dụng xin quyền đọc tin nhắn, điều khiển màn hình. Khi đó kẻ gian đọc được mã OTP và tự chuyển tiền đi.
Giả người thân, giả giáo viên báo cấp cứu
Kẻ gian gọi tự xưng giáo viên, nhân viên y tế trường hoặc bệnh viện, báo con bạn bị tai nạn, đang cấp cứu, cần chuyển tiền mổ gấp. Chúng biết đúng tên con, tên trường, rồi chuyển máy cho một người xưng là bác sĩ để thúc. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng công an nhiều nơi đã cảnh báo thủ đoạn này. Một biến thể khác là tài khoản Zalo, Facebook của người thân bị chiếm, kẻ gian nhắn vay tiền, thậm chí gọi video giả mặt, giả giọng vài giây rồi tắt.
Dấu hiệu nhận ra cuộc gọi lừa đảo
- Hối thúc, dọa nạt, không cho bạn thời gian suy nghĩ hay hỏi người nhà.
- Bảo bạn giữ bí mật, không được kể với ai.
- Đòi chuyển tiền vào tài khoản cá nhân, hoặc chuyển để “xác minh”, “bảo đảm”.
- Hỏi mật khẩu, mã OTP, số thẻ, hay bảo chụp mặt xác thực.
- Gửi đường link, bảo cài ứng dụng không có trên kho chính thức.
- Gọi video rất ngắn, hình mờ, giọng hơi lạ, rồi lấy cớ mạng yếu để tắt.
- Báo trúng thưởng, được hoàn tiền mà phải nộp phí trước.
Chỉ cần thấy một dấu hiệu, bạn cúp máy. Sau đó tự gọi lại cho người thân, cho nhà trường, cho ngân hàng bằng số bạn đã lưu sẵn hoặc số in trên thẻ, trên hóa đơn, không gọi lại số vừa gọi tới.
Lỡ chuyển tiền thì làm gì trong giờ đầu?
Thời gian rất quan trọng. Tiền đi càng xa, càng khó lần lại. Làm ngay theo thứ tự này:
- Dừng lại, không chuyển thêm đồng nào, dù kẻ gian hứa “chuyển thêm để lấy lại tiền”.
- Gọi ngay tổng đài của ngân hàng bạn dùng, số in sau thẻ hoặc trên ứng dụng chính thức. Báo đây là giao dịch bị lừa đảo, đọc số tài khoản nhận, số tiền, giờ chuyển, và đề nghị ngân hàng tạm khóa tài khoản của bạn nếu cần, phối hợp tra soát giao dịch. Có thể ra thẳng chi nhánh gần nhất.
- Nếu đã cài ứng dụng lạ hay bấm link lạ: tắt mạng di động và wifi trên máy đó, dùng máy khác để đổi mật khẩu ngân hàng, Zalo, Facebook.
- Giữ lại bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, số điện thoại, số tài khoản nhận tiền, biên lai chuyển khoản, đường link. Không xóa gì cả.
- Trình báo công an. Công an xã nơi bạn ở có trách nhiệm tiếp nhận tin báo, lập biên bản và chuyển cho cơ quan có thẩm quyền. Bạn cũng có thể tới phòng an ninh mạng và phòng chống tội phạm công nghệ cao của công an tỉnh.
Đừng tin những trang, những người nhận “lấy lại tiền bị lừa” với điều kiện đóng phí trước. Đó cũng là một kiểu lừa đã được Bộ Công an cảnh báo.
Báo cáo số điện thoại, tin nhắn lừa đảo ở đâu?
- Đầu số 156: gọi để phản ánh cuộc gọi rác, cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo, cuộc gọi được miễn cước. Có thể nhắn tin tới 156 theo cú pháp: LD [số điện thoại lừa đảo] [nội dung].
- Đầu số 5656: nhắn tin phản ánh tin nhắn rác theo cú pháp S [số gửi] [nội dung], phản ánh cuộc gọi rác theo cú pháp V [số gọi] [nội dung]. Hai cú pháp này cũng gửi được tới 156.
- Trang Cảnh báo an toàn thông tin Việt Nam canhbao.khonggianmang.vn: gửi phản ánh về trang web, đường link, tài khoản lừa đảo trên mạng.
- Trình báo trực tiếp ở công an xã khi đã mất tiền hay bị đe dọa.
Cú pháp và đầu số do cơ quan quản lý viễn thông công bố và có thể thay đổi. Nếu nhắn không được, bạn hỏi tổng đài nhà mạng mình đang dùng.
Bảo vệ bố mẹ già ở quê
Bố mẹ ở quê thường không kịp hỏi ai khi bị thúc ép. Con cháu có thể làm sẵn vài việc:
- Ngồi cùng bố mẹ, nói rõ một câu dễ nhớ: “Ai gọi đòi chuyển tiền, đòi mã số, thì cúp máy, gọi con”.
- Lưu sẵn trong danh bạ số của con cháu, công an xã, trạm y tế, ngân hàng. Dặn chỉ gọi lại các số đã lưu.
- Hẹn một câu hỏi riêng trong nhà, như tên con chó hồi xưa, để hỏi khi có người xưng là con cháu xin tiền gấp.
- Tắt cài ứng dụng từ nguồn lạ trên máy Android, giữ ứng dụng ngân hàng có mật khẩu riêng, không để mật khẩu dán trên điện thoại.
- Cài sẵn các ứng dụng cần dùng từ kho chính thức, để bố mẹ không phải tự tải theo link ai gửi.
- Thỉnh thoảng gọi hỏi chuyện, kể cho bố mẹ nghe kiểu lừa mới nhất trên báo.
Trên Tiện Ích Địa Phương
Ứng dụng có vài lớp để bà con bớt rủi ro khi liên hệ người lạ:
- Người làm dịch vụ được Ban quản trị khu vực xác minh trước khi hiện lên. Không có gian hàng ảo.
- Khi bạn nhắn tin với gian hàng trong ứng dụng, số điện thoại của bạn được che, nên bạn không phải đưa số cho người lạ.
- Tin nhắn có dấu hiệu lừa đảo sẽ hiện cảnh báo, để bạn dừng lại kiểm tra trước khi làm theo.
- Gặp tin nhắn, tin Chợ quê hay gian hàng đáng ngờ, bạn bấm Báo cáo để Ban quản trị khu vực xử lý.
- Danh bạ công có số công an xã, trạm y tế đã được xác minh, để bạn tự gọi lại khi cần kiểm tra.
Tiện Ích Địa Phương không bao giờ gọi điện đòi bạn chuyển tiền hay hỏi mã OTP. Người dân dùng ứng dụng miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Công an có gọi điện bắt chuyển tiền để xác minh không?
Không. Công an không làm việc qua điện thoại để yêu cầu chuyển tiền hay cài ứng dụng qua link. Gặp cuộc gọi như vậy, bạn cúp máy và tới thẳng trụ sở công an xã để hỏi.
Lỡ đưa mã OTP cho người lạ thì làm gì?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng để khóa tạm tài khoản hoặc thẻ, đổi mật khẩu bằng một máy khác, giữ lại tin nhắn và số điện thoại kẻ gian, rồi trình báo công an xã.
Chuyển tiền rồi có lấy lại được không?
Không chắc chắn. Báo ngân hàng và công an càng sớm thì càng có cơ hội. Đừng trả phí cho người hứa lấy lại tiền, vì đó thường là một vụ lừa tiếp theo.
Nhận cuộc gọi nghi lừa đảo nhưng chưa mất tiền thì có nên báo không?
Nên. Bạn gọi hoặc nhắn tin tới 156 để báo số điện thoại đó. Mỗi lần báo giúp người khác tránh bị lừa.
Người thân gọi video xin tiền gấp thì kiểm tra thế nào?
Cúp máy, tự gọi lại vào số điện thoại bạn đã lưu của người đó, hoặc hỏi một người khác trong nhà. Có thể hỏi câu hỏi riêng chỉ người nhà mới biết.
Kẻ gian chỉ cần một phút bạn hoảng. Bạn chỉ cần một phút bình tĩnh để cúp máy và gọi lại đúng người. Hãy chia sẻ bài này cho bố mẹ, ông bà ở quê.
Nguồn tham khảo: Bộ Công an cảnh báo thủ đoạn cài ứng dụng VNeID giả mạo, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn/xuat-hien-ung-dung-vneid-gia-mao-nguoi-dan-can-canh-giac-post726172.html); Bộ Công an khuyến cáo về 24 hình thức lừa đảo trên không gian mạng, VnEconomy (vneconomy.vn/bo-cong-an-khuyen-cao-ve-24-hinh-thuc-lua-dao-tren-khong-gian-mang-viet-nam.htm); Bộ GD-ĐT cảnh báo thủ đoạn lừa đảo phụ huynh học sinh, Báo Sài Gòn Giải Phóng (sggp.org.vn/bo-gd-dt-canh-bao-thu-doan-lua-dao-phu-huynh-hoc-sinh-post682265.html); Cảnh giác chiêu trò giả mạo điện lực, Báo Pháp Luật TP.HCM (plo.vn/ky-nguyen-so/canh-giac-chieu-tro-gia-mao-dien-luc-dien-chua-cat-tien-da-bay-post848285.html); Bộ Thông tin và Truyền thông triển khai đầu số 156, Báo Tuổi Trẻ (tuoitre.vn/phan-anh-ve-cuoc-goi-lua-dao-cuoc-goi-rac-cu-goi-156-20221031192001952.htm); Cục An toàn thông tin, 4 điều cần làm ngay khi gặp lừa đảo trực tuyến, Thời báo Tài chính Việt Nam (thoibaotaichinhvietnam.vn/4-dieu-can-lam-ngay-khi-gap-lua-dao-truc-tuyen-165164.html); Trang Cảnh báo an toàn thông tin Việt Nam (canhbao.khonggianmang.vn).
