Phòng sốt xuất huyết là việc nhà nào cũng nên làm ngay sau những đợt mưa lớn. Nước mưa đọng trong chum vại không đậy, lốp xe cũ, vỏ dừa, chậu cây, máng nước trên mái là chỗ muỗi vằn đẻ trứng. Chỉ khoảng một tuần, lăng quăng đã thành muỗi và bắt đầu đốt người.
Nhiều người vẫn nghĩ sốt xuất huyết là bệnh của thành phố đông đúc. Thật ra ở quê, nơi nhà nào cũng có bể nước, chum vại, vườn cây, muỗi vằn có đủ chỗ để sinh sôi. Có nhà thấy con sốt cứ nghĩ là cảm, cho uống thuốc hạ sốt rồi để ở nhà, đến khi cháu li bì mới đưa đi viện thì bệnh đã vào giai đoạn nặng.
Bài này tổng hợp theo hướng dẫn của Bộ Y tế, viết lại bằng lời thường để bà con dễ nhớ: bệnh lây thế nào, nhận biết ra sao, dấu hiệu nào phải đi viện ngay, chăm người bệnh ở nhà thế nào cho đúng, và quan trọng nhất là diệt lăng quăng quanh nhà mỗi tuần.
Sốt xuất huyết lây thế nào?
Sốt xuất huyết Dengue do virus Dengue gây ra. Virus này có bốn type khác nhau. Bệnh không lây qua ăn uống hay nói chuyện, mà lây qua muỗi vằn: muỗi đốt người đang bệnh, mang virus trong mình, rồi đốt sang người lành.
Muỗi vằn có thân đen, chân có những khoang trắng. Khác với muỗi thường hay đốt về đêm, muỗi vằn thường đốt vào ban ngày, nhiều nhất là sáng sớm và chiều tối. Vì vậy trẻ ngủ trưa, người già nằm võng buổi chiều cũng dễ bị đốt nếu không nằm màn.
Muỗi vằn thích đẻ trứng ở chỗ nước tương đối sạch và đọng yên: nước trong chum, vại, bể, lọ hoa, khay kê chân tủ, chai lọ vứt ngoài vườn. Trứng muỗi bám trên thành dụng cụ chứa nước và có thể nằm chờ khá lâu, gặp nước là nở. Đó là lý do chỉ đổ nước thôi chưa đủ, mà cần cọ rửa cả thành chum vại.
Dấu hiệu nhận biết sốt xuất huyết
Bệnh thường bắt đầu đột ngột. Bà con để ý các dấu hiệu sau:
- Sốt cao đột ngột, liên tục, uống thuốc hạ sốt rồi lại sốt lên.
- Đau đầu, đau nhức sau hốc mắt.
- Đau mỏi cơ, đau khớp, người mệt rã rời.
- Chán ăn, buồn nôn, có khi nôn.
- Có thể nổi chấm đỏ, mảng đỏ dưới da, chảy máu chân răng, chảy máu cam.
- Trẻ nhỏ có thể quấy khóc, bỏ bú, mặt đỏ bừng.
Sốt xuất huyết lúc đầu rất giống cảm cúm, nên đừng tự đoán. Thấy sốt cao một hai ngày không rõ lý do, nhất là khi trong xóm đã có người mắc, hãy đến trạm y tế xã hoặc cơ sở y tế gần nhất để được khám và làm xét nghiệm.
Ba giai đoạn của bệnh: vì sao hết sốt chưa phải là khỏi
Theo hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của Bộ Y tế, bệnh thường đi qua ba giai đoạn:
- Giai đoạn sốt: sốt cao liên tục, thường kéo dài từ 2 đến 7 ngày.
- Giai đoạn nguy hiểm: thường rơi vào khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, có khi đúng lúc người bệnh bắt đầu bớt sốt. Đây là lúc dễ xảy ra thoát huyết tương, sốc, xuất huyết nặng.
- Giai đoạn hồi phục: người bệnh ăn được hơn, tỉnh táo hơn, đi tiểu nhiều hơn.
Điều bà con cần nhớ nhất: hết sốt chưa chắc đã khỏi. Nhiều ca trở nặng đúng vào lúc gia đình yên tâm vì con đã hạ sốt. Trong những ngày này phải theo dõi sát hơn, không được lơ là, và tái khám đúng hẹn bác sĩ dặn.
Dấu hiệu nguy hiểm: đưa đi viện ngay
Đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, không chờ đến sáng, không chờ người nhà về, nếu thấy một trong các dấu hiệu sau:
- Đau bụng nhiều, nhất là vùng gan (bên phải, dưới bờ sườn).
- Nôn nhiều, nôn liên tục, không ăn uống được.
- Li bì, lừ đừ, hoặc ngược lại vật vã, bứt rứt, quấy khóc không dỗ được.
- Chảy máu cam, chảy máu chân răng nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, phụ nữ ra kinh nhiều bất thường.
- Tay chân lạnh, da ẩm, vã mồ hôi.
- Tiểu ít, hoặc nhiều giờ liền không đi tiểu.
- Người mệt lả dù đã hết sốt.
Người già có bệnh nền như tim mạch, tiểu đường, huyết áp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người thừa cân dễ trở nặng hơn. Những người này khi nghi sốt xuất huyết nên được bác sĩ khám sớm, đừng để ở nhà tự theo dõi.
Đi viện lúc đêm khuya, đường xa, hãy gọi 115 hoặc nhờ hàng xóm có xe. Mang theo giấy tờ tùy thân, thẻ bảo hiểm y tế (hoặc điện thoại có VNeID đã tích hợp thẻ), và vỏ các loại thuốc đã cho uống để bác sĩ biết.
Chăm người bệnh sốt xuất huyết ở nhà đúng cách
Khi bác sĩ cho theo dõi ở nhà, gia đình làm theo những điều sau:
- Hạ sốt bằng paracetamol, đúng liều theo cân nặng và theo dặn dò của nhân viên y tế, các lần uống cách nhau ít nhất 4 đến 6 giờ. Kết hợp lau người bằng nước ấm.
- Tuyệt đối không tự dùng aspirin, ibuprofen, analgin, vì các thuốc này có thể làm chảy máu nặng hơn.
- Cho uống nhiều nước: oresol pha đúng hướng dẫn trên gói, nước trái cây, nước cháo loãng.
- Ăn đồ mềm, dễ tiêu như cháo, súp, sữa. Tránh đồ ăn uống có màu đỏ hoặc nâu đen để khỏi nhầm với máu khi người bệnh nôn.
- Người bệnh vẫn phải nằm màn cả ngày lẫn đêm, để muỗi không đốt rồi đem bệnh sang người khác trong nhà.
- Ghi lại nhiệt độ, số lần nôn, số lần đi tiểu mỗi ngày để kể lại cho bác sĩ khi tái khám.
Không tự truyền dịch tại nhà. Không cạo gió, chích lể, đánh cảm cho người đang sốt xuất huyết, vì dễ gây bầm, chảy máu dưới da và làm khó theo dõi bệnh. Không tự mua thuốc theo lời mách bảo, kể cả thuốc nam, khi chưa hỏi nhân viên y tế.
Diệt lăng quăng: việc quan trọng nhất để phòng sốt xuất huyết
Không có lăng quăng thì không có muỗi, không có muỗi thì không có sốt xuất huyết. Mỗi tuần một lần, cả nhà dành mười lăm phút đi một vòng trong nhà và quanh vườn:
- Đậy kín chum, vại, bể chứa nước. Bể to có thể thả cá ăn lăng quăng như cá bảy màu.
- Cọ rửa thành chum vại, bể nước mỗi lần thay nước, vì trứng muỗi bám ở thành.
- Thay nước bình hoa, bát nước trên bàn thờ, khay nước kê chân tủ chống kiến.
- Lật úp hoặc bỏ đi chai lọ, vỏ dừa, gáo dừa, lốp xe cũ, chậu vỡ, tấm bạt đọng nước.
- Khơi thông máng xối trên mái, rãnh quanh nhà để nước mưa không đọng.
- Phát quang bụi rậm, dọn gọn góc vườn, chỗ để củi.
- Khi xã tổ chức diệt lăng quăng hoặc phun hóa chất diệt muỗi, mở cửa cho cán bộ y tế làm việc, đậy thức ăn và cất đồ dùng theo hướng dẫn.
Một nhà làm thì chưa đủ, vì muỗi bay sang nhà bên cạnh rất dễ. Hãy rủ cả xóm cùng làm vào một ngày cố định trong tuần, ví dụ sáng chủ nhật. Trẻ con cũng có thể giúp: giao cho cháu đi tìm chai lọ đọng nước quanh vườn, vừa vui vừa nhớ lâu.
Tránh muỗi đốt cho cả nhà
- Ngủ màn cả ban ngày, nhất là trẻ nhỏ và người già.
- Mặc áo dài tay, quần dài cho trẻ khi chơi ngoài vườn lúc chiều tối.
- Dùng kem, xịt chống muỗi theo hướng dẫn trên bao bì, chọn loại phù hợp với trẻ em.
- Lắp lưới chắn ở cửa sổ, dùng vợt muỗi.
- Không treo quần áo thành đống trong góc tối, vì muỗi thích đậu ở đó.
Hiện ở Việt Nam đã có vắc xin phòng sốt xuất huyết được cấp phép, tiêm tại một số cơ sở tiêm chủng. Vắc xin không thay được việc diệt muỗi. Nếu quan tâm, hãy hỏi bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng xem người nhà mình có phù hợp để tiêm không.
Làm việc này trên Tiện Ích Địa Phương
Tiện Ích Địa Phương là ứng dụng tiện ích của khu vực, đang chuẩn bị ra mắt, khu vực đầu tiên là Tiện Ích Nga Sơn. Ứng dụng không phải ứng dụng của Nhà nước và không thay cơ sở y tế, nhưng giúp bà con có sẵn trong tay những thứ cần khi trong nhà có người sốt:
- Danh bạ công: số điện thoại, địa chỉ, giờ làm việc của trạm y tế xã, có nút gọi và chỉ đường.
- Khẩn cấp & Cứu hộ: nút gọi nhanh 115, lưu sẵn trên máy, mất mạng vẫn mở được.
- Thông báo địa phương: khi xã có lịch tổng vệ sinh, diệt lăng quăng, phun thuốc diệt muỗi, thông báo được gửi tới người theo dõi xã đó.
- Người dân dùng miễn phí, xem không cần đăng nhập.
Câu hỏi thường gặp
Hết sốt là đã khỏi sốt xuất huyết chưa?
Chưa chắc. Giai đoạn bớt sốt, thường khoảng ngày thứ 3 đến ngày thứ 7, có thể là lúc nguy hiểm nhất. Vẫn theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm và tái khám theo hẹn của bác sĩ.
Đã bị sốt xuất huyết rồi có bị lại không?
Có thể. Virus Dengue có bốn type, mắc type này không bảo vệ được với type khác, và lần mắc sau có thể nặng hơn. Vì vậy phòng muỗi vẫn phải làm thường xuyên, kể cả nhà đã có người từng mắc.
Sốt cao có được uống ibuprofen cho nhanh hạ sốt không?
Không. Khi nghi sốt xuất huyết, chỉ dùng paracetamol đúng liều theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Aspirin, ibuprofen, analgin có thể làm chảy máu nặng hơn.
Xã đã phun thuốc diệt muỗi rồi, còn cần diệt lăng quăng nữa không?
Vẫn cần. Phun thuốc diệt muỗi trưởng thành ở thời điểm phun, còn lăng quăng trong chum vại vẫn nở thành muỗi mới. Đậy kín, thay nước, đổ bỏ vật chứa nước đọng mỗi tuần mới là cách bền nhất.
Ở quê nên đưa người bệnh đi khám ở đâu?
Bắt đầu từ trạm y tế xã để được khám và hướng dẫn. Khi có dấu hiệu nguy hiểm, đến thẳng bệnh viện gần nhất hoặc gọi 115.
Mười lăm phút mỗi tuần đi một vòng đổ nước đọng quanh nhà có thể giữ cả xóm khỏi sốt xuất huyết. Chia sẻ bài này cho người thân ở quê và hàng xóm để cùng làm.
Nguồn tham khảo:
- Bộ Y tế, Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị sốt xuất huyết Dengue, ban hành kèm Quyết định 2760/QĐ-BYT ngày 04/7/2023: moh.gov.vn
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Dengue and severe dengue: who.int/news-room/fact-sheets/detail/dengue-and-severe-dengue
Bài viết để tham khảo, không thay lời khuyên của bác sĩ.
Ảnh: muỗi vằn Aedes aegypti, tác giả James Gathany (CDC), phạm vi công cộng; ảnh bìa: nhà ven sông ở Việt Nam (ảnh minh hoạ), tác giả McKay Savage, CC BY 2.0. Nguồn: Wikimedia Commons.
